به گزارش پایگاه خبری خط شمال،کشف لاشه پنج قلاده فوک خزری در سواحل بابلسر و جویبار طی دو روز گذشته، بار دیگر نگرانیها درباره وضعیت تنها پستاندار دریای خزر را افزایش داده است.
این در حالی است که آمارهای ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران نشان میدهد شمار تلفات ثبتشده این گونه ارزشمند از ابتدای سال جاری تاکنون به ۱۷ قلاده رسیده؛ آماری که هرچند در ظاهر عدد بزرگی به نظر نمیرسد، اما برای گونهای که در فهرست جانوران در معرض انقراض قرار دارد، زنگ خطری جدی محسوب میشود.
فوک خزری تنها پستاندار بومی دریای خزر است؛ گونهای که هزاران سال در این پهنه آبی زیسته و امروز به نمادی از تنوع زیستی خزر تبدیل شده است. اما این گونه ارزشمند طی دهههای اخیر با تهدیدهای متعددی روبهرو شده و جمعیت آن به شکل چشمگیری کاهش یافته است؛ به گونهای که کارشناسان محیط زیست، وضعیت کنونی آن را نگرانکننده توصیف میکنند.
ابراز نگرانی از وضعیت جمعیت فوکهای خزری
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران در گفتگو با خبرنگار بلاغ با ابراز نگرانی از وضعیت جمعیت فوکهای خزری در سواحل شمال کشور، گفت: شرایط این گونه ارزشمند و در معرض انقراض نگرانکننده است و برآوردها نشان میدهد جمعیت فوکهای خزری در سواحل دریای خزر به کمتر از ۵ هزار فرد بالغ رسیده است؛ آماری که در مقایسه با دهههای گذشته کاهش چشمگیری را نشان میدهد.
محمدرضا کنعانی با اشاره به عوامل تهدیدکننده این گونه افزود: آلودگیهای نفتی، صنعتی و ورود انواع آلایندهها به دریای خزر، بهویژه در بخشهای غربی این پهنه آبی، تأثیرات مخربی بر زیستگاههای طبیعی فوکهای خزری بر جای گذاشته است. همچنین پسابهای ناشی از فعالیتهای کشاورزی و صنعتی موجب کاهش کیفیت زیستگاهها و محدود شدن منابع غذایی این گونه شده است.
وی ادامه داد: کاهش منابع غذایی، تخریب زیستگاههای طبیعی و افزایش فشارهای انسانی از مهمترین عوامل تهدیدکننده بقای فوک خزری به شمار میرود و ضرورت دارد برای حفاظت از این گونه ارزشمند اقدامات جدیتری در سطح ملی و منطقهای انجام شود.
کنعانی با تأکید بر اهمیت همکاریهای مشترک میان کشورهای حاشیه دریای خزر اظهار کرد: حفاظت از فوک خزری نیازمند عزم و همکاری منطقهای است و در همین راستا تعاملات و برنامههای مشترکی میان ایران و سایر کشورهای ساحلی خزر در حال شکلگیری است تا از طریق تبادل تجربیات و اجرای برنامههای حفاظتی مشترک، زمینه حفظ و احیای جمعیت این گونه فراهم شود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران یکی از مهمترین اقدامات حفاظتی در سالهای اخیر را ایجاد مناطق حفاظتشده و اعمال محدودیتهای قانونی برای جلوگیری از شکار فوکها عنوان کرد و گفت: در برخی مناطق دریای خزر، بهویژه در سواحل شمالی ایران و روسیه، مناطق ویژه حفاظتی ایجاد شده و تدابیر لازم برای جلوگیری از شکار، صید غیرمجاز و آسیب به این گونه در دستور کار قرار گرفته است.
کنعانی خاطرنشان کرد: تداوم برنامههای حفاظتی، کاهش آلودگیهای دریایی، افزایش آگاهی عمومی و تقویت همکاریهای بینالمللی میتواند نقش مؤثری در جلوگیری از کاهش بیشتر جمعیت فوکهای خزری و حفظ این گونه منحصر بهفرد برای نسلهای آینده داشته باشد.
تلفات جدید در سواحل مازندران
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران از کشف پنج لاشه جدید در سواحل بابلسر و جویبار خبر داده است. به گفته روحاله اسماعیلی، این لاشهها در جریان پایشهای مستمر سواحل استان توسط مأموران یگان حفاظت محیط زیست و همیاران طبیعت شناسایی شدند.
بررسیهای اولیه نشان داد که لاشهها به دلیل گذشت زمان طولانی از مرگ در وضعیت فساد پیشرفته قرار داشتهاند؛ موضوعی که امکان کالبدگشایی و نمونهبرداری تخصصی برای تعیین علت دقیق مرگ را از بین برده است.
همین مسئله یکی از چالشهای اصلی در بررسی تلفات فوکهای خزری محسوب میشود؛ زیرا در بسیاری از موارد، زمانی لاشهها به ساحل میرسند که دیگر امکان انجام مطالعات علمی روی آنها وجود ندارد.
کارشناسان محیط زیست پس از بررسیهای میدانی، عملیات دفن بهداشتی لاشهها را برای جلوگیری از آلودگیهای احتمالی محیطی انجام دادند، اما همچنان علت اصلی مرگ این پنج فوک در هالهای از ابهام قرار دارد.
فوک خزری؛ گونهای در آستانه بحران
فوک خزری یکی از کوچکترین گونههای فوک در جهان و تنها پستاندار دریای خزر است. این گونه در فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده گونههای در معرض انقراض قرار دارد.
بررسیهای علمی نشان میدهد جمعیت فوک خزری در یک قرن گذشته کاهش شدیدی را تجربه کرده است. اگر در گذشته صدها هزار قلاده فوک در دریای خزر زندگی میکردند، امروز جمعیت این گونه تنها بخشی از آن تعداد تاریخی را تشکیل میدهد.
کاهش جمعیت فوک خزری نتیجه مجموعهای از عوامل انسانی و طبیعی است؛ از صید بیرویه آبزیان گرفته تا آلودگیهای دریایی، گرفتار شدن در تورهای صیادی، تخریب زیستگاهها، کاهش منابع غذایی و تغییرات اقلیمی.
به همین دلیل هر مورد مرگ و میر این گونه، صرفاً از دست رفتن یک حیوان نیست؛ بلکه بخشی از سرمایه ژنتیکی و زیستی دریای خزر از بین میرود.
چرا فوکهای خزری تلف میشوند؟
یکی از مهمترین پرسشها در سالهای اخیر، علت افزایش مشاهده لاشه فوکها در سواحل جنوبی خزر است.
یک پژوهشگر حوزه محیط زیست معتقد است که بخشی از این تلفات ناشی از گرفتار شدن فوکها در تورهای صیادی است و فوکهای خزری برای تغذیه به دنبال ماهیان حرکت میکنند و گاهی در تورهای ماهیگیری گرفتار میشوند. بسیاری از این حیوانات پس از گیر افتادن در تورها دچار خفگی شده و جان خود را از دست میدهند.
احمد سعیدی بیان کرد: عامل دیگر، آلودگیهای دریایی است. ورود فاضلابهای شهری، پسابهای صنعتی و آلایندههای نفتی به دریای خزر طی سالهای گذشته آثار مخربی بر اکوسیستم این دریا برجای گذاشته است. تجمع آلایندهها در زنجیره غذایی میتواند سلامت فوکها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وی افزود: بیماریهای ویروسی و عفونی نیز در گذشته تلفات گستردهای در میان فوکهای خزری ایجاد کردهاند. برخی کارشناسان معتقدند تغییرات زیستمحیطی و کاهش کیفیت آب میتواند احتمال شیوع بیماریها را افزایش دهد.
نقش تغییرات اقلیمی در تهدید فوکهای خزری
سعیدی یکی از تهدیدهای نوظهور برای فوک خزری را تغییرات اقلیمی دانست و گفت: این گونه برای زادآوری به مناطق شمالی دریای خزر و پهنههای یخی وابسته است. افزایش دمای زمین و کاهش سطح یخهای زمستانی در سالهای اخیر، شرایط تولیدمثل این جانور را با چالش مواجه کرده است.
وی تصریح کرد: کاهش یخهای طبیعی به معنای کاهش فضاهای امن برای تولد و رشد تولههاست. در چنین شرایطی نرخ بقا کاهش یافته و روند احیای جمعیت با مشکل روبهرو میشود.
این پژوهشگر ادامه داد: اگر روند گرمایش زمین ادامه پیدا کند، فوک خزری در دهههای آینده با تهدیدهای جدیتری روبهرو خواهد شد.
اهمیت مازندران در پایش فوکهای خزری
سواحل مازندران یکی از مهمترین مناطق پایش فوکهای خزری در جنوب دریای خزر محسوب میشود. هر ساله تعدادی از فوکها به دلایل مختلف در سواحل استان مشاهده میشوند و بخشی از لاشههای کشف شده نیز مربوط به همین محدوده جغرافیایی است.
در سالهای اخیر ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران با همکاری یگان حفاظت، جوامع محلی، صیادان و فعالان محیط زیست، شبکهای از پایش و گزارشدهی را در طول نوار ساحلی استان ایجاد کرده است.
فعال بودن این شبکه باعث شده بسیاری از موارد مشاهده فوکها یا لاشههای آنها در کوتاهترین زمان ممکن ثبت و بررسی شود. با این حال کارشناسان تأکید دارند که برای دستیابی به نتایج دقیقتر، باید زمان کشف لاشهها کاهش یابد تا امکان نمونهبرداری و کالبدگشایی علمی فراهم شود.
مشارکت مردم؛ حلقه گمشده حفاظت
تجربه کشورهای موفق در حفاظت از گونههای در معرض خطر نشان میدهد بدون مشارکت مردم، حفاظت از حیات وحش امکانپذیر نیست.
در مازندران نیز صیادان، ساحلنشینان، گردشگران و فعالان محیط زیست نقش مهمی در شناسایی و گزارش موارد مشاهده فوکها دارند. اطلاعرسانی سریع از طریق سامانه ۱۵۴۰ سازمان حفاظت محیط زیست میتواند به حضور بهموقع کارشناسان و انجام بررسیهای تخصصی کمک کند.
هرچه زمان میان مرگ حیوان و کشف لاشه کمتر باشد، احتمال شناسایی علت مرگ نیز بیشتر خواهد بود. این اطلاعات برای برنامهریزیهای حفاظتی اهمیت فراوانی دارد.
ضرورت تدوین برنامه جامع نجات فوک خزری
کارشناسان معتقدند حفاظت از فوک خزری نیازمند همکاری فراتر از مرزهای یک استان یا حتی یک کشور است. دریای خزر میان چند کشور مشترک است و سرنوشت این گونه نیز به همکاری منطقهای وابسته است.
کاهش آلودگیهای دریایی، مدیریت پایدار منابع آبزی، اصلاح روشهای صید، کاهش تلفات ناشی از تورهای ماهیگیری، افزایش تحقیقات علمی و توسعه آموزشهای محیط زیستی از جمله اقداماتی است که میتواند به حفظ این گونه کمک کند.
از سوی دیگر ایجاد مراکز تخصصی امداد و درمان پستانداران دریایی در سواحل جنوبی خزر نیز از مطالبات فعالان محیط زیست به شمار میرود؛ مراکزی که بتوانند در صورت مشاهده فوکهای آسیبدیده، عملیات نجات و درمان را انجام دهند.
فوک خزری؛ میراث زنده دریای خزر
به گزارش بلاغ، کشف ۱۷ لاشه فوک خزری در سواحل مازندران از ابتدای سال جاری، صرفاً یک آمار محیط زیستی نیست؛ بلکه نشانهای از آسیبپذیری اکوسیستم دریای خزر و ضرورت توجه جدیتر به حفاظت از تنوع زیستی این پهنه آبی است.
فوک خزری به عنوان تنها پستاندار دریای خزر، بخشی از هویت طبیعی این دریا به شمار میرود. از دست رفتن این گونه، تنها حذف یک جانور از چرخه حیات نیست، بلکه ضربهای جبرانناپذیر به میراث طبیعی منطقه خواهد بود.
امروز حفاظت از فوک خزری بیش از هر زمان دیگری به همکاری دستگاههای مسئول، جامعه علمی، صیادان، فعالان محیط زیست و مردم نیاز دارد؛ همکاریای که میتواند آینده تنها پستاندار دریای خزر را از خطر انقراض نجات دهد و این میراث ارزشمند را برای نسلهای آینده حفظ کند.
