به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «خط شمال» همزمان با آغاز فصل تصمیمگیری درباره کشت دوم برنج در مازندران، بار دیگر اختلاف نظر میان دو دستگاه متولی یعنی جهاد کشاورزی و شرکت آب منطقهای استان درباره امکان یا محدودیت اجرای این الگوی کشت نمایان شده است؛ اختلافی که بیش از آنکه به اصل کشت دوم مربوط باشد، از تفاوت در مأموریتها و اولویتهای این دو مجموعه نشأت میگیرد.
جهاد کشاورزی با رویکرد افزایش تولید، حمایت از معیشت کشاورزان و تأمین امنیت غذایی، بر نبود منع قانونی برای کشت دوم و فراهم بودن شرایط و نهادههای مورد نیاز تأکید دارد، در حالی که آب منطقهای با توجه به کاهش منابع آبی و ضرورت حفاظت از ذخایر موجود، اجرای گسترده این کشت را در شرایط فعلی نیازمند تأمین آب پایدار و مدیریتشده میداند.
نگرانی آب منطقهای در حالی مطرح میشود که آمارهای بارندگی و منابع آبی استان از تداوم فشار بر ذخایر آبی حکایت دارد. بر اساس اعلام این شرکت، میزان بارشهای مازندران در ۹ ماه سپریشده از سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته پنج درصد و نسبت به دوره درازمدت ۱۲ درصد کاهش داشته است.
از نگاه متولیان منابع آب، کاهش بارندگی بهویژه در نیمه دوم تابستان میتواند تأمین آب مورد نیاز کشت دوم را دشوارتر کند و در صورت جبران کمبودها از طریق برداشت از چاهها، فشار بیشتری بر منابع زیرزمینی استان وارد شود؛ موضوعی که ضرورت هماهنگی بیشتر میان سیاستهای تولید کشاورزی و مدیریت منابع آب را دوچندان کرده است.
در این گزارش تلاش شده است ابعاد مختلف اختلاف نظر میان دو متولی اصلی بخش کشاورزی و منابع آب مازندران درباره کشت دوم برنج بررسی شود؛ موضوعی که از یک سو با نگاه جهاد کشاورزی به افزایش تولید، حمایت از کشاورزان و بهرهگیری از ظرفیتهای موجود برای تأمین نیازهای غذایی دنبال میشود و از سوی دیگر، با دغدغههای شرکت آب منطقهای درباره کاهش منابع آبی، افت ذخایر سطحی و زیرزمینی و ضرورت مدیریت مصرف آب پیوند خورده است.
منابع آبی همچنان تحت فشار است
فرهاد خلردی با اشاره به وضعیت بارشها در مازندران اظهار کرد: مجموع بارندگیهای ثبتشده در استان از ابتدای سال آبی جاری (یکم مهر ۱۴۰۴) تا پایان خرداد ۱۴۰۵ به ۴۵۳ میلیمتر رسید که این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته پنج درصد و نسبت به میانگین دوره درازمدت ۱۲ درصد کاهش نشان میدهد.
وی افزود: با وجود بارندگیهای مناسب فصل بهار، میزان بارشهای ثبتشده در استان طی این بازه زمانی ۲۷۲ روزه همچنان نتوانسته به سطح بارندگیهای سال گذشته و میانگین بلندمدت برسد.
مدیر دفتر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقهای مازندران درباره وضعیت بارندگی در مناطق مختلف استان گفت: در منطقه غرب مازندران طی ۹ ماه اخیر ۴۶۳.۶ میلیمتر بارندگی ثبت شد که نسبت به مدت مشابه سال آبی گذشته ۱۸ درصد و نسبت به دوره درازمدت ۲۲ درصد کاهش داشته است.
خلردی ادامه داد: در مناطق مرکزی استان نیز میزان بارندگی ۴۴۹.۴ میلیمتر گزارش شد که این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته پنج درصد و نسبت به دوره درازمدت ۱۰ درصد کمتر است.
وی درباره شرایط شرق استان نیز گفت: میانگین بارندگی در این منطقه طی ۹ ماه گذشته ۴۵۰.۹ میلیمتر ثبت شده است. هرچند این میزان نسبت به مدت مشابه سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ افزایش ۲۷ درصدی داشته، اما در مقایسه با آمار دوره درازمدت همچنان پنج درصد کاهش را نشان میدهد.
بر اساس این گزارش، با وجود بهبود نسبی بارشها در برخی مناطق استان، تراز بارندگی مازندران در سال آبی جاری همچنان پایینتر از میانگینهای ثبتشده در سال گذشته و دوره بلندمدت قرار دارد.
حیدر داوودیان در اظهارت اخیرش در این باره با اشاره به نگرانیهای این شرکت درباره توسعه کشت دوم برنج در استان، گفت: این نوع کشت معمولاً در ماههایی از سال انجام میشود که منابع آب سطحی رودخانهها پاسخگوی نیاز مزارع نیست و در نتیجه بخشی از آب مورد نیاز از طریق برداشت از سفرههای زیرزمینی تأمین میشود.
وی با تأکید بر اینکه تداوم این روند میتواند آسیبهای جدی به منابع آب زیرزمینی وارد کند، اظهار کرد: شرکت آب منطقهای مازندران بر اساس وظایف قانونی خود، کشت دوم برنج را به دلیل پیامدهای احتمالی آن برای ذخایر آبی استان، ممنوع اعلام کرده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران از کشاورزان خواست با توجه به شرایط منابع آبی استان، کشت دوم برنج را از برنامه کاری خود خارج کنند و افزود: این شرکت در صورت مشاهده برداشتهای غیرمجاز و خارج از ضابطه، مطابق مقررات قانونی اقدام خواهد کرد.
داوودیان ادامه داد: در صورتی که امکان تأمین آب از منابع سطحی وجود داشته باشد، آب مورد نیاز کشاورزان در چارچوب مدیریت منابع تأمین خواهد شد، اما شرایط اقلیمی، کاهش ذخایر آبی و ضرورت ذخیرهسازی منابع برای سال آبی آینده، اجازه توسعه گسترده این کشت را نمیدهد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران خاطرنشان کرد: در صورت مشاهده کشت دوم برنج، ابتدا تذکرات و اخطارهای لازم به بهرهبرداران داده میشود و در مراحل بعدی، اقدامات قانونی و قضایی در دستور کار قرار خواهد گرفت. اولویت شرکت آب منطقهای، همراهی کشاورزان و جلوگیری از بروز خسارت به منابع آبی استان است.
پیشبینی تولید بیش از یک میلیون تن برنج سفید
هادی باقری با اشاره به وضعیت مطلوب مزارع برنج استان در سال جاری، از پیشبینی افزایش ۱۰ تا ۱۵ درصدی عملکرد تولید نسبت به سال گذشته خبر داد و گفت: شرایط مناسب آبوهوایی، افزایش سطح دانش و آگاهی کشاورزان و مدیریت بهتر مزارع از عوامل مؤثر در بهبود عملکرد امسال بوده است.
وی اظهار کرد: در استان مازندران بخش عمده ارقام کشتشده برنج را ارقام محلی و کیفی بهویژه طارم مازندران و همچنین ارقام پرمحصول فجر، ندا و شیرودی تشکیل میدهند که بیشترین سطح زیر کشت استان مربوط به همین چهار رقم است.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران افزود: در کنار این ارقام، طی سالهای اخیر ارقام جدیدی از سوی مؤسسه تحقیقات برنج کشور و مراکز تحقیقاتی معرفی شده که به تدریج در میان کشاورزان جایگاه خود را پیدا میکنند. رقمهایی مانند هلال، تیسا و امیر از جمله این ارقام هستند که به دلیل ویژگیهایی مانند عملکرد بالا، دوره کشت مناسب و سازگاری مطلوب، مورد استقبال برخی بهرهبرداران قرار گرفتهاند.
باقری با اشاره به وضعیت کیفی محصول امسال نیز گفت: بر اساس بازدیدهای میدانی و بررسیهای انجامشده در مزارع، شرایط کیفی محصول مطلوب ارزیابی میشود و ضریب تبدیل در ارقام محلی و کیفی وضعیت رضایتبخشی دارد.
وی ادامه داد: در ارقام محلی برنج، پیشبینی میشود حداقل حدود ۵۵ درصد ضریب تبدیل شلتوک به برنج سفید داشته باشیم که نشاندهنده کیفیت مناسب محصول تولیدی است.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران با بیان اینکه برآوردهای اولیه از تولید امسال امیدوارکننده است، تصریح کرد: پیشبینی میشود مجموع تولید برنج استان در بخشهای مختلف شامل کشت اول، نشای مجدد و پرورش رتون به حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار تن شلتوک برسد که با توجه به شرایط تبدیل، انتظار میرود بیش از یک میلیون تن برنج سفید از ارقام محلی و پرمحصول در استان تولید شود.
کشت دوم برنج باید متناسب با توان آبی مناطق باشد
باقری در بخش دیگری از سخنان خود درباره موضوع کشت دوم برنج و اختلاف دیدگاه میان دستگاههای متولی اظهار کرد: شرکت آب منطقهای مازندران بر اساس مسئولیت قانونی خود، محدودیتهایی را برای کشت دوم به دلیل شرایط منابع آبی اعلام کرده است، اما جهاد کشاورزی نیز به عنوان متولی تولید، وظیفه حمایت از افزایش تولید محصولات کشاورزی را بر عهده دارد.
وی تأکید کرد: افزایش تولید نباید به قیمت آسیب به منابع آب زیرزمینی و توسعه برداشت از چاهها تمام شود، زیرا تأمین منابع آب پایدار یکی از الزامات اصلی استمرار تولید برنج است.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران افزود: جهاد کشاورزی هیچگاه توصیه نمیکند که برای افزایش سطح تولید، برداشت از سفرههای زیرزمینی افزایش یابد یا چاههای عمیق برای تأمین آب کشت دوم فعال شوند، چرا که این موضوع میتواند پیامدهای نامطلوبی برای آینده منابع طبیعی استان به همراه داشته باشد.
این مسئول ادامه داد: توصیه ما این است که کشت دوم یا نشای مجدد تنها در مناطقی انجام شود که از منابع آب سطحی کافی، روانآب مناسب یا آببندانهای دارای ذخیره آب برخوردار هستند. در مناطقی که تأمین آب وابسته به برداشت از چاههای عمیق است یا با تنش آبی مواجه هستند، انجام کشت دوم توصیه نمیشود.
باقری خاطرنشان کرد: در مناطقی که شرایط آبی مناسب وجود دارد، سازمان جهاد کشاورزی تلاش میکند حمایتهای لازم در زمینه تأمین نهادههای مورد نیاز، آموزشهای ترویجی و حضور کارشناسان در عرصه را انجام دهد تا تولیدکنندگان بتوانند با رعایت اصول فنی اقدام به کشت کنند.
وی با اشاره به نقش کشاورزان در مدیریت منابع آب گفت: کشاورزان مازندران از تجربه، آگاهی و درایت بالایی برخوردار هستند و بسیاری از بهرهبرداران در مناطقی که احتمال بروز بحران آب وجود دارد، خودشان نیز از انجام کشت دوم پرریسک پرهیز میکنند.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران اضافه کرد: از سوی دیگر، هزینههای تولید برنج بسیار افزایش یافته و کشاورز نیز منطقی عمل میکند؛ زیرا حاضر نیست هزینه سنگینی برای کشت دوم انجام دهد و در نهایت به دلیل کمبود منابع آب با خسارت مواجه شود.
باقری تأکید کرد: این سازمان تلاش دارد در مناطقی که شرایط آبی مناسبتری دارند، حمایتهای لازم در زمینه تأمین نهادهها، آموزش و حضور کارشناسان ترویجی را انجام دهد، اما در مناطق دارای تنش آبی، توصیهای برای انجام کشت دوم وجود ندارد.
اختلاف میان دو دستگاه بیشتر از آنکه درباره اصل تولید باشد، درباره شیوه و ظرفیت اجرای آن است؛ جهاد کشاورزی بر حفظ تولید و معیشت کشاورزان تأکید دارد و آب منطقهای بر حفظ منابعی که استمرار همین تولید را در سالهای آینده تضمین میکند. راهکار، ایجاد برنامه مشترک برای تعیین مناطق مجاز کشت دوم، مدیریت منابع آب و حرکت به سمت کشاورزی پایدار خواهد بود.
حمایت از شالیکاران مازندران در دستور کار جهاد کشاورزی
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به جایگاه راهبردی برنج در تأمین امنیت غذایی کشور گفت: برنج پس از گندم، دومین غله مهم کشور محسوب میشود و به همین دلیل مورد توجه ویژه وزارت جهاد کشاورزی و مسئولان تصمیمگیر قرار دارد.
باقری اظهار کرد: استان مازندران با تولید حدود ۴۰ تا ۴۳ درصد برنج کشور، نقش مهمی در تأمین نیاز داخلی دارد و بخش قابل توجهی از نیاز مصرفی کشور از ظرفیت تولید این استان تأمین میشود.
وی افزود: بر اساس آمارهای مصرف، با توجه به میزان تولید فعلی در کشور همچنان بخشی از نیاز برنج کشور باید از طریق واردات تأمین شود و برآوردها نشان میدهد سالانه حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار تن برنج ممکن است نیاز به واردات داشته باشد.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به پیشبینی تولید بیش از یک میلیون تن برنج سفید در استان طی سال جاری، تصریح کرد: از این میزان، حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تن برای مصرف مردم استان مازندران اختصاص مییابد و بیش از ۸۰۰ هزار تن برنج تولیدی استان به سایر نقاط کشور ارسال میشود که نشاندهنده نقش اقتصادی مهم این محصول برای مازندران است.
باقری ادامه داد: با توجه به ارزش اقتصادی بالای برنج و قیمت این محصول در بازار، تولید برنج آورده اقتصادی قابل توجهی برای استان دارد و به همین دلیل حمایت از شالیکاران و تقویت زنجیره تولید این محصول از اولویتهای سازمان جهاد کشاورزی است.
برنامههای حمایتی از برنجکاران
وی با اشاره به برنامههای حمایتی از برنجکاران اظهار کرد: تأمین سوخت مورد نیاز کشاورزان، حمایت در زمینه تأمین نهادههای شیمیایی و ارائه خدمات پشتیبان تولید از جمله اقداماتی است که برای حمایت از بهرهبرداران بخش برنج انجام میشود.
این مسئول افزود: در همین راستا با برخی دستگاهها از جمله ستاد اجرایی فرمان حضرت امام(ره) همکاریهایی شکل گرفته و طرح جهش تولید در شالیزارها در استان اجرا شده است. امسال مدیریت بیش از چهار هزار هکتار از اراضی شالیزاری مازندران در قالب این طرح انجام میشود و کشاورزان از نهادههای رایگان و تسهیلات مناسب بهرهمند شدهاند.
باقری با اشاره به حمایت از مکانیزاسیون کشاورزی در استان نیز گفت: مازندران در سال ۱۴۰۴ رتبه نخست کشور را در جذب تسهیلات بانکی خرید ادوات کشاورزی، بهویژه تجهیزات مرتبط با تولید برنج، به دست آورد.
وی افزود: سال گذشته حدود ۶۰۰ میلیارد تومان تسهیلات در حوزه تولید و خرید ادوات کشاورزی در استان جذب شد و امسال نیز تلاش میکنیم با توجه به استقبال کشاورزان، میزان حمایتها و جذب منابع افزایش یابد.
پیگیری برای تعیین قیمت اقتصادی برنج
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران درباره موضوع خرید تضمینی و قیمتگذاری برنج نیز گفت: شرایط برنج با محصولاتی مانند گندم متفاوت است و تعیین قیمت محصولات کشاورزی در شورای قیمتگذاری با حضور دستگاههای مختلف انجام میشود.
باقری افزود: اگرچه برنج مانند گندم دارای سازوکار خرید تضمینی گسترده نیست، اما سازمان جهاد کشاورزی مازندران طی سالهای اخیر پیگیریهایی را برای حمایت از تولیدکنندگان این محصول انجام داده است.
وی ادامه داد: از سال گذشته با پیگیری استاندار مازندران و همراهی بخشهای مختلف، قیمتی به عنوان قیمت پیشنهادی یا پایه اعلام شد که در نهایت به شکلگیری شرایط مناسبتری برای فروش محصول و رضایت نسبی کشاورزان انجامید.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران خاطرنشان کرد: برای سال جاری نیز جلساتی با حضور کارشناسان، فعالان بخش برنج، کشاورزان پیشرو و صاحبنظران این حوزه برگزار شده و تلاش میشود قیمت اقتصادی و منطقی برای ارقام محلی و پرمحصول تعیین شود تا ضمن حمایت از تولیدکنندگان، شرایط بازار نیز مدیریت شود.
اختلاف میان دو دستگاه بیشتر از آنکه درباره اصل تولید باشد، درباره شیوه و ظرفیت اجرای آن است؛ جهاد کشاورزی بر حفظ تولید و معیشت کشاورزان تأکید دارد و آب منطقهای بر حفظ منابعی که استمرار همین تولید را در سالهای آینده تضمین میکند. راهکار، ایجاد برنامه مشترک برای تعیین مناطق مجاز کشت دوم، مدیریت منابع آب و حرکت به سمت کشاورزی پایدار خواهد بود.
در شرایطی که اختلاف نظر میان جهاد کشاورزی و شرکت آب منطقهای مازندران درباره کشت دوم برنج هر سال مشاهده میشود، ریشه این اختلاف را باید در تفاوت مأموریتهای ۲ دستگاه جستوجو کرد. جهاد کشاورزی با تأکید بر نبود محدودیت برای کشت دوم و آماده بودن نهادههای مورد نیاز، از منظر تولید و تأمین امنیت غذایی به موضوع نگاه میکند. در مقابل، آب منطقهای به عنوان متولی تأمین و حفاظت از منابع آب، استمرار کشت دوم را فقط در صورت اتکا به آبهای سطحی ممکن میداند و معتقد است در شرایط کنونی منابع آبی استان، این الگو قابلیت تعمیم ندارد. آمارهای منابع آب نیز از نگرانیهای این دستگاه پشتیبانی میکند.
نگرانی اصلی آب منطقهای از همین نقطه آغاز میشود. کاهش بارندگی، افت محسوس آورد رودخانههای مازندران را نیز به دنبال داشته است؛ بهطوری که آبدهی رودخانههای مهم استان از ابتدای سال آبی تا پایان خرداد به حدود یک میلیارد و ۵۸۷ میلیون مترمکعب رسید که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۸ درصد و نسبت به دوره درازمدت ۳۳ درصد کاهش نشان میدهد. همچنین به جز نکارود، آبدهی سایر رودخانههای مهم استان کاهش یافته و رودخانه هراز نیز با ثبت ۳۴۳ میلیون مترمکعب آورد، نسبت به دوره درازمدت ۴۶ درصد افت داشته است. در چنین شرایطی و با محدودیت در رهاسازی آب از سدها به دلیل تداوم خشکسالی، بسیاری از کشاورزان برای تأمین آب کشت دوم به برداشت از چاهها روی میآورند.
در نهایت، اختلاف نظر میان جهاد کشاورزی و شرکت آب منطقهای مازندران درباره کشت دوم برنج را نمیتوان صرفاً به موافق یا مخالف بودن با این الگوی کشت محدود کرد، بلکه این موضوع بازتابی از دو نگاه متفاوت به آینده کشاورزی استان است؛ نگاهی که بر افزایش تولید، استفاده حداکثری از ظرفیت اراضی و حمایت از درآمد کشاورزان تأکید دارد و نگاهی که بر ضرورت حفاظت از منابع آب، مدیریت مصرف و جلوگیری از آسیب به ذخایر زیرزمینی متمرکز است. هر دو رویکرد از اهمیت بالایی برخوردارند، اما تداوم اختلاف میان این دو بخش میتواند تصمیمگیری درباره یکی از مهمترین مسائل کشاورزی مازندران را با چالش مواجه کند.
در چنین شرایطی، اختلاف میان دو دستگاه صرفاً بر سر مجاز بودن یا نبودن کشت دوم نیست، بلکه به تعارض میان اهداف کوتاهمدت تولید و الزامات بلندمدت پایداری منابع آب بازمیگردد. از یک سو، حمایت از تولید برنج و معیشت کشاورزان اهمیت دارد و از سوی دیگر، تداوم برداشت از منابع زیرزمینی در سالهای کمبارش میتواند هزینههای جبرانناپذیری برای آینده بخش کشاورزی استان ایجاد کند. بنابراین، به نظر میرسد تصمیمگیری درباره کشت دوم بیش از هر زمان دیگری نیازمند هماهنگی میان سیاستهای بخش کشاورزی و مدیریت منابع آب و حرکت به سمت الگوهایی باشد که هم منافع تولیدکنندگان را حفظ کند و هم از تشدید بحران آب در مازندران جلوگیری کند.
در شرایطی که منابع آب مازندران با محدودیتهای جدی روبهروست، تصمیمگیری درباره کشت دوم نباید صرفاً در مقطع زمانی آغاز فصل کشت انجام شود، بلکه نیازمند یک برنامه بلندمدت میان دستگاههای متولی است تا هم از ظرفیت تولیدی استان بهره گرفته شود و هم از آسیبهای جبرانناپذیر به منابع آبی جلوگیری شود.
آینده کشاورزی مازندران وابسته به ایجاد تعادلی پایدار میان تولید و حفاظت از منابع طبیعی است؛ تعادلی که بدون همکاری و هماهنگی میان جهاد کشاورزی، آب منطقهای و جامعه کشاورزان دستیافتنی نخواهد بود.
انتهای خبر/
